Хог хаягдлын задралын хугацаа, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөө, зөв менежментийн ач холбогдол
Хог хаягдал байгальд хаягдсаны дараа хэр удаан хугацаанд хадгалагддаг вэ? Жимс, хүнсний ногооны үлдэгдэл хэдэн долоо хоногоос хэдэн сарын дотор задарч болох бол хуванцар сав, шилэн сав, металл лааз зэрэг материал хэдэн арван жилээс хэдэн зуун жил, зарим тохиолдолд түүнээс ч удаан хугацаанд байгаль орчинд үлдэж болно.
Хог хаягдлын задралын хугацаа нь зөвхөн материалын төрлөөс хамаардаггүй. Температур, чийгшил, нарны гэрэл, хүчилтөрөгч, бичил биетний идэвх, хөрсний бүтэц болон хог хаягдал ямар орчинд хадгалагдаж байгаагаас шалтгаалан ихээхэн өөрчлөгддөг.
Иймээс хог хаягдлын задралын хугацааг ойлгох нь байгаль орчны бохирдлыг бууруулах, хогийг зөв ангилан ялгах, дахин ашиглах, дахин боловсруулах болон байгалийн нөөцийг хамгаалахад чухал ач холбогдолтой.
1. Органик хог хаягдлын задрал
Органик хог хаягдалд жимс, хүнсний ногооны үлдэгдэл, навч, өвс, модны үртэс болон бусад биологийн гаралтай материал багтана. Эдгээр нь байгалийн бичил биетний үйл ажиллагааны үр дүнд задардаг.
Жимс, хүнсний ногооны үлдэгдэл тохиромжтой нөхцөлд хэдэн долоо хоногоос зургаан сарын хугацаанд задарч болох бол навч, өвс ихэвчлэн хэдэн долоо хоногоос нэг жил орчим хугацаа шаардаж болно. Модны үртэс болон модлог материал нь лигнин, целлюлоз зэрэг задрахад харьцангуй төвөгтэй нэгдлүүд агуулдаг тул хэдэн сараас хэдэн жил хүртэл хугацаа шаардах боломжтой.
Органик хог хаягдлын задралд температур, чийг, хүчилтөрөгчийн хангамж онцгой нөлөөтэй. Дулаан, чийгийн тохиромжтой нөхцөлд бичил биетний идэвх нэмэгдэж, задрал түргэсдэг. Харин хүйтэн, хуурай орчинд уг процесс удааширна.
Органик хог хаягдлыг зөв боловсруулж бордоо болгох нь хөрсний үржил шимийг сайжруулах, органик нөөцийг эргэлтэд оруулах, хогийн цэгт хүргэх хаягдлын хэмжээг бууруулах боломжтой. Гэхдээ органик хаягдлыг хүчилтөрөгчгүй нөхцөлд бөөнөөр нь хуримтлуулахад метан зэрэг хүлэмжийн хий үүсэх эрсдэлтэй.
2. Цаас, картон болон модон хаягдал
Цаас, картон хайрцаг болон модон материал нь гол төлөв ургамлын гаралтай целлюлоз агуулдаг. Эдгээрийг тодорхой төрлийн бактери, мөөгөнцөр задалж чаддаг тул байгалийн тохиромжтой нөхцөлд харьцангуй хурдан задарна.
Сонин, цаасан алчуур зэрэг нимгэн цаас хэдэн долоо хоногоос хэдэн сарын хугацаанд задарч болох бол картон хайрцаг ихэвчлэн хэдэн сарын хугацаа шаарддаг. Гэхдээ эдгээр хугацаа нь материалын зузаан, чийг, бүрхүүл болон хадгалагдаж буй орчноос хамаарна.
Хуванцар бүрхүүлтэй, ус нэвтрүүлдэггүй давхаргатай, цавуу болон химийн нэмэлт агуулсан сав баглаа боодол нь энгийн цааснаас өөрөөр задарч болно.
Цаас, картоныг ангилан ялгаж дахин боловсруулах нь шинэ түүхий эдийн хэрэглээг бууруулж, хог хаягдлын менежментийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх ач холбогдолтой.
3. Хуванцар болон сав баглаа боодлын задрал
Хуванцар нь полимер хэмээх урт молекулын гинжээс тогтдог. Олон төрлийн хуванцар байгалийн бичил биетний үйл ажиллагаагаар амархан задардаггүй учраас хүрээлэн буй орчинд удаан хугацаагаар хадгалагддаг.
Гялгар уутны задралын хугацааг зарим боловсролын материалд 10–20 жил гэж дурддаг бол PET хуванцар ус, ундааны савны хувьд 450 жил орчим гэсэн түгээмэл үнэлгээ бий. Хөөсөн полистирол буюу EPS сав баглаа боодол мөн байгальд удаан хадгалагддаг. Гэхдээ эдгээр тоо нь бүх орчинд үйлчлэх баталгаатай хугацаа биш бөгөөд тухайн материалын бодит задралын хугацааг нэг тоогоор тогтоох боломжгүй тохиолдол олон байдаг.
Хуванцар нарны хэт ягаан туяа, дулаан, механик элэгдлийн нөлөөгөөр жижиг хэсгүүдэд бутарч болно. Гэвч жижиг хэсгүүдэд бутрах нь бүрэн задарч, байгальд хоргүй бодис болж хувирсантай адил биш. Хуванцар микропластик болон түүнээс жижиг хэсгүүдийн хэлбэрээр хөрс, ус, далайн орчинд үлдэх боломжтой.
Иймээс хуванцар хог хаягдлыг байгальд хаясны дараа алга болохыг хүлээхээс илүүтэй хэрэглээг бууруулах, дахин ашиглах, боломжтой төрлийг нь ангилан ялгаж дахин боловсруулах нь үр дүнтэй арга юм.
4. Шил, металл болон лаазны задрал
Шил нь органик материал шиг биологийн задралд ордоггүй. Байгалийн нөхцөлд гадаргуу нь элэгдэх, бутрах, химийн өгөршилд орох замаар өөрчлөгдөж болох ч энэ үйл явц маш удаан үргэлжилдэг.
Шилэн савны задралын хугацааг зарим эх сурвалжид хэдэн зуун мянгаас нэг сая жилээс дээш гэж баримжаалдаг. Гэхдээ шил бүрэн алга болоход яг ийм хугацаа шаардагдана гэдгийг бүх нөхцөлд баталсан шинжлэх ухааны нэгдсэн тоо байхгүй.
Металл лааз нь зэврэлт болон исэлдэлтийн нөлөөгөөр аажмаар өөрчлөгддөг. Төмөр, ган лаазны хувьд хэдэн арван жил, хөнгөн цагаан лаазны хувьд хэдэн арван жилээс хэдэн зуун жил хүртэлх хугацааг түгээмэл баримжаа болгон дурддаг. Бодит хугацаа нь металлын найрлага, хамгаалалтын бүрхүүл, чийг, хүчилтөрөгч болон орчны химийн нөхцөлөөс хамаарна.
Шил, металл нь дахин ашиглах, дахин боловсруулах боломжтой материалууд юм. Тэдгээрийг зориулалтын дагуу цуглуулж, боловсруулах нь байгалийн түүхий эдийн хэрэглээг бууруулах, хогийн цэгт хуримтлагдах хаягдлын хэмжээг багасгахад тусална.
5. Тамхины иш, хувцас, нийлэг даавуу болон резинэн дугуй
Тамхины иш, нэхмэл бүтээгдэхүүн болон резинэн дугуй нь байгальд удаан хугацаанд хадгалагдаж болох бусад төрлийн хог хаягдал юм.
Тамхины ишийг зарим эх сурвалжид нэгээс таван жилийн хугацаанд задарна гэж дурддаг боловч түүний шүүлтүүрт агуулагддаг целлюлоз ацетат нь хуванцар төрлийн материал учраас задрал нь удаан үргэлжилж болно. Мөн ишинд үлдсэн химийн бодисууд хөрс, усанд нөлөөлөх эрсдэлтэй.
Хөвөн, ноос зэрэг байгалийн ширхэгт материалаар хийсэн хувцас тохиромжтой нөхцөлд хэдэн сараас хэдэн жилийн хугацаанд задарч болох бол полиэстер зэрэг нийлэг даавуу илүү удаан хадгалагддаг. Нийлэг нэхмэлийн механик элэгдлийн үед байгаль орчинд микропластик ширхэг ялгарах боломжтой.
Резинэн дугуй нь олон төрлийн полимер болон нэмэлт бодис агуулдаг тул байгалийн нөхцөлд хурдан задардаггүй. Түүний задралын хугацааг хэдэн арван жилээс түүнээс урт гэж баримжаалдаг боловч бүх төрлийн дугуйн хувьд ижил хугацаа тогтоох боломжгүй.
Ийм төрлийн хог хаягдлыг зориулалтын цэгт хүргэх, дахин ашиглах болон боловсруулах боломжийг судлах нь байгаль орчны эрсдэлийг бууруулахад чухал ач холбогдолтой.
6. Хог хаягдлын задралд нөлөөлөх хүчин зүйлс
Хог хаягдлын задралын хугацааг тодорхойлохдоо дараах хүчин зүйлсийг харгалзан үзэх шаардлагатай.
Температур ба чийгшил: Дулаан, тохиромжтой чийг нь олон төрлийн бичил биетний үйл ажиллагааг дэмждэг. Хэт хүйтэн, хуурай нөхцөлд биологийн задрал удааширна.
Нарны гэрэл: Хэт ягаан туяа нь зарим хуванцар материалыг хэврэгшүүлж, жижиг хэсгүүдэд бутрахад нөлөөлдөг. Гэхдээ энэ үйл явц нь заавал бүрэн задралд хүргэдэггүй.
Хүчилтөрөгчийн хангамж: Хүчилтөрөгчтэй болон хүчилтөрөгчгүй орчинд органик бодисын задрал өөр өөр механизмаар явагдана. Хүчилтөрөгчгүй нөхцөлд метан үүсэх боломжтой.
Материалын бүтэц: Материалын зузаан, нягт, химийн найрлага, бүрхүүл болон нэмэлт бодисууд нь задралын хурдыг өөрчилдөг.
Хог хаягдал хадгалагдаж буй орчин: Ил задгай газар, хөрсөнд булсан орчин, ус болон хогийн цэгт хадгалагдаж буй материалын задралын нөхцөл харилцан адилгүй байдаг.
Монгол орны хувьд өвлийн бага температур, хуурайшилт болон улирлын эрс тэс өөрчлөлт нь зарим биологийн задралын процессыг удаашруулах боломжтой. Гэхдээ тодорхой материалын задралын хугацааг Монгол орны нөхцөлд нарийн тогтоохын тулд тухайн орчинд хийсэн судалгаа, хэмжилт шаардлагатай.
7. Дэлхийн хог хаягдлын хэмжээ ба байгаль орчны асуудал
НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөрийн (UNEP) Global Waste Management Outlook 2024 тайланд дурдсанаар дэлхий даяар 2023 онд ойролцоогоор 2.1 тэрбум тонн хот суурины хатуу хог хаягдал үүссэн байна.
Тайланд нэмэлт арга хэмжээ авахгүй тохиолдолд энэ хэмжээ 2050 он гэхэд жилд ойролцоогоор 3.8 тэрбум тоннд хүрч болзошгүй гэж тооцоолжээ.
Хог хаягдлын хэмжээ нэмэгдэх нь зөвхөн зайлуулах талбайн хэрэгцээг өсгөх асуудал биш юм. Мөн байгалийн нөөцийн үр ашиггүй хэрэглээ, хөрс ба усны бохирдол, хүлэмжийн хийн ялгарал болон экосистемд үзүүлэх дарамтыг нэмэгдүүлдэг.
Иймээс орчин үеийн хог хаягдлын менежмент нь хогийг цуглуулах, тээвэрлэх, зайлуулахаас гадна үүсэх хэмжээг бууруулах, дахин ашиглах, ангилан ялгах, дахин боловсруулах, органик хаягдлыг зохистой боловсруулах зарчмуудад тулгуурлах ёстой.
8. Хог хаягдлыг бууруулах, зөв ангилан ялгах арга зам
Байгаль орчны бохирдлыг бууруулахын тулд дараах арга хэмжээг өдөр тутмын амьдрал болон байгууллагын үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлэх боломжтой.
- Хэрэглээгээ багасгах: Нэг удаагийн уут, сав баглаа боодлын хэрэглээг бууруулж, олон дахин ашиглах боломжтой бүтээгдэхүүн сонгох.
- Хогийг эх үүсвэр дээр нь ангилах: Цаас, хуванцар, металл, шил болон органик хаягдлыг зориулалтын саванд тусад нь цуглуулах.
- Дахин ашиглах: Ашиглах боломжтой сав, хайрцаг болон бусад бүтээгдэхүүнийг шууд хаяхын оронд зориулалтын дагуу дахин хэрэглэх.
- Дахин боловсруулах: Хаягдлыг хүлээн авах цэгийн шаардлагын дагуу ангилан, бохирдлыг багасгаж, дахин боловсруулах системд нийлүүлэх.
- Органик хаягдлыг боловсруулах: Тохирох хүнсний болон ургамлын үлдэгдлийг зохистой нөхцөлд бордоо болгон боловсруулах.
- Байгууллагын хог хаягдлын менежментийг сайжруулах: Хогийн хэмжээг бүртгэх, ангилан ялгах цэг байгуулах, тохирох багтаамжтай сав байрлуулах, ажилтнуудад зааварчилгаа өгөх.
Байгууллага, оффис, үйлчилгээний газруудад хог хаягдлын төрлийг тодорхойлж, үүсэх хэмжээг тогтмол хянах нь зардлыг бууруулах, дахин боловсруулах боломжийг нэмэгдүүлэх, байгаль орчны хариуцлагыг сайжруулахад тустай.
Дүгнэлт
Хог хаягдлын байгальд задрах хугацаа нь материалын төрөл, химийн найрлага болон хүрээлэн буй орчны нөхцөлөөс хамааран ихээхэн ялгаатай. Органик хаягдал тохиромжтой нөхцөлд харьцангуй хурдан задардаг бол хуванцар, шил, металл зэрэг материал удаан хугацаанд байгаль орчинд үлдэх боломжтой.
Гэхдээ хог хаягдал хэзээ нэгэн цагт задарна гэж үзээд байгальд хаях нь зөв шийдэл биш юм. Хог хаягдлыг багасгах, дахин ашиглах, ангилан ялгах, дахин боловсруулах нь байгалийн нөөцийг хамгаалж, бохирдлыг бууруулах бодит арга зам юм
Өнөөдөр хогоо зөв ангилах нь маргаашийн байгаль орчныг хамгаалах чухал алхам мөн.
Ашигласан эх сурвалж
- United Nations Environment Programme (UNEP). Global Waste Management Outlook 2024. https://www.unep.org/en/publications/report/global-waste-management-outlook-2024
- National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). Далайн хог хаягдал болон байгаль орчинд хадгалагдах хугацааны талаарх боловсролын материалууд. https://oceanservice.noaa.gov/
- U.S. National Park Service. Байгаль дахь хог хаягдлын задралын талаарх боловсролын материалууд. https://www.nps.gov/
- OECD. Байгаль орчин, материалын хэрэглээ болон эргэлтийн эдийн засгийн талаарх тайлан, үзүүлэлтүүд. https://www.oecd.org/environment/
Хогийн сав, цэвэрлэгээний хэрэгслийн худалдаа
🌐www.GoGreen.mn
🌐www.importmongolia.mn
☎️8860-8386