Хог хаягдал бол зөвхөн хогийн саванд хийж, зайлуулах ёстой зүйл биш юм. Зөв зохион байгуулсан менежментийн хүрээнд зарим хаягдлыг дахин ашиглаж, материалыг дахин боловсруулж, органик хаягдлыг бордоо болгон ашиглах боломжтой. Харин буруу ангилалт, зохисгүй хадгалалт, ил задгай хаях зэрэг нь байгаль орчин, хүний эрүүл мэнд, эдийн засагт сөрөг нөлөө үзүүлдэг.
НҮБ-ын Байгаль орчны хөтөлбөрийн (UNEP) 2024 оны тайланд дэлхийн хот суурины хатуу хог хаягдлын хэмжээ 2023 онд ойролцоогоор 2.1 тэрбум тонн байсан бөгөөд нэмэлт арга хэмжээ авахгүй бол 2050 он гэхэд жилд 3.8 тэрбум тоннд хүрч болзошгүйг тооцоолжээ. Энэ нь хог хаягдлыг зөвхөн зайлуулах бус, үүсэх хэмжээг нь бууруулж, нөөцийг эргэлтэд оруулах шаардлага улам нэмэгдэж байгааг харуулна.
Хог хаягдлын талаар олон нийтэд түгээмэл байдаг зарим ойлголт бодит байдалтай зөрдөг. Эдгээрийг шинжлэх ухааны үндэслэл, бодит жишээгээр тайлбарлая.
1. Ташаа ойлголт: “Дахин боловсруулах үйл явц хэтэрхий төвөгтэй”
Бодит байдал: Дахин боловсруулах үйл явц нь иргэдийн хувьд зөв ангилж, зохих цэгт хүргэхээс эхэлдэг. Харин материалыг цуглуулах, ялгах, цэвэрлэх, боловсруулах зэрэг дараагийн шатанд тусгай тоног төхөөрөмж, технологи, зохион байгуулалт шаардлагатай.
Жишээлбэл, цэвэр, хоосон ундааны сав, картон хайрцаг, металл лаазыг тус тусад нь цуглуулбал тэдгээрийг боловсруулахад хялбар болно. Харин хоолны үлдэгдэл, тос, бусад материалтай холилдсон хаягдал нь дахин боловсруулах чанарыг бууруулж, зарим тохиолдолд бүхэл багцыг ашиглах боломжгүй болгодог.
Гэхдээ бүх хуванцар сав, бүх цаас заавал дахин боловсруулагдана гэсэн үг биш. Материалын төрөл, орон нутгийн хүлээн авах боломж, боловсруулах үйлдвэрийн технологи чухал нөлөөтэй.
Жишээ нь: Оффист цаас, хуванцар сав, хүнсний үлдэгдлийг тусдаа саванд хийж, сав бүр дээр ойлгомжтой зурагт тэмдэглэгээ байрлуулах нь ажилтнуудын ангилалтыг хялбарчилна.
Гол санаа: Дахин боловсруулалтыг хялбар болгох хамгийн эхний алхам бол хогийг үүссэн газарт нь зөв ангилах юм.
2. Ташаа ойлголт: “Бүх хог хаягдал дахин боловсруулах боломжгүй”
Бодит байдал: Хог хаягдлын олон төрөл дахин ашиглах, дахин боловсруулах, эсвэл өөр аргаар ашигтай нөөц болгон хувиргах боломжтой. Гэхдээ бүх материалыг ижил аргаар боловсруулах боломжгүй.
Хог хаягдлыг дараах байдлаар ашиглах боломжтой.
- Цаас, картон: Шинэ цаасан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх түүхий эд болгоно.
- Металл, шил: Тохирох технологиор боловсруулж, шинэ бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд ашиглана.
- Зарим төрлийн хуванцар: Полимерийн төрөл, бохирдол, боловсруулах технологиос хамааран дахин боловсруулна.
- Органик хаягдал: Хүнсний болон ургамлын тохирох үлдэгдлийг компост буюу бордоо болгон боловсруулж болно.
- Цахилгаан, электрон хаягдал: Тусгай цуглуулалт, боловсруулалтаар металл болон бусад ашигтай материалыг сэргээн авах боломжтой.
Харин химийн аюултай хаягдал, зарим холимог материал, бохирдол ихтэй сав баглаа боодлыг энгийн дахин боловсруулах системд оруулах боломжгүй байж болно. Ийм хаягдлыг зориулалтын журмаар цуглуулж, боловсруулах шаардлагатай.
Жишээ нь: Айл өрхийн хүнсний ногооны хальс, кофены шаар, навч зэрэг тохирох органик материалыг компостын аргаар боловсруулж болно. Харин батарей, аккумуляторыг органик хаягдалтай хамт бордоо болгох боломжгүй бөгөөд тусгай цуглуулалтад өгөх хэрэгтэй.
Гол санаа: Хог хаягдал бүр дахин боловсруулах боломжтой биш боловч хаягдал бүрийн хувьд тохирох менежментийн арга байдаг.
3. Ташаа ойлголт: “Хогийн саванд хийсэн л бол асуудал шийдэгдсэн”
Бодит байдал: Хогийн саванд хаях нь хог хаягдлын менежментийн эхний шат болохоос эцсийн шийдэл биш. Савнаас хогийг цуглуулж, тээвэрлэсний дараа ангилах, дахин боловсруулах, биологийн аргаар боловсруулах, эсвэл зохих байгууламжид зайлуулах шаардлагатай.
Хогийн цэгт хүргэсэн бүх хог алга болдоггүй. Зарим материал олон арван жил хадгалагдаж болох бөгөөд органик хаягдал хүчилтөрөгчгүй орчинд задрахдаа метан ялгаруулах боломжтой. Мөн зохисгүй байгууламжаас бохир шүүрэл үүсэж, хөрс болон усанд нөлөөлөх эрсдэлтэй.
UNEP-ийн 2024 оны тайланд хог хаягдлын буруу менежментээс үүдэх бохирдол, эрүүл мэнд, уур амьсгалын нөлөөллийг тооцоход дэлхийн хог хаягдлын менежментийн нийт зардал 2020 онд шууд зардлын 252 тэрбум ам.доллараас 361 тэрбум ам.доллар болж өссөн гэж тооцжээ.
Жишээ нь: Оффисын хогийг нэг саванд хольж хаявал дахин ашиглаж болох цаас, хуванцар, металл нь хүнсний үлдэгдэлтэй бохирдож, дахин боловсруулах боломж буурна. Харин эх үүсвэр дээр нь ангилбал ашигтай материалыг сэргээн авах боломж нэмэгдэнэ.
Гол санаа: Хогийн саванд хийх нь зөв эхлэл боловч хогийг цуглуулснаас хойших бүх шатны менежмент чухал.
4. Ташаа ойлголт: “Хогийг ил задгай асгах, шатаах нь хамгийн хурдан шийдэл”
🌿Хогийн сав, цэвэрлэгээний хэрэгслийн худалдаа🌿
🌐www.GoGreen.mn
🌐www.importmongolia.mn
☎️8860-8386: Хогийг ил задгай асгах, хяналтгүй шатаах нь асуудлыг шийдэх бус, бохирдлыг өөр орчинд шилжүүлэх эрсдэлтэй.
Ил задгай хаясан хог салхи, борооны усаар тархаж, хөрс, гол горхи болон бусад усны эх үүсвэрийг бохирдуулж болно. Хуванцар болон бусад холимог материалыг хяналтгүй шатаахад тоосонцор, хортой хий болон бусад бохирдуулагч ялгарах боломжтой. Ямар бодис үүсэх нь материалын найрлага, шаталтын температур, хүчилтөрөгчийн хэмжээ зэргээс хамаардаг.
Жишээ нь: Хашааны ойролцоо хуванцар сав, резин, ахуйн хогийг хамтад нь шатаах нь хогны хэмжээг нүдэнд харагдахуйц багасгаж болох ч агаарт бохирдуулагч бодис тарааж, үнс болон үлдэгдэлд бохирдуулагч бодис үлдээх эрсдэлтэй.
Хог хаягдлыг зайлуулах зөв арга нь түүнийг төрөл, шинж чанараар нь ангилж, дахин ашиглах, дахин боловсруулах, зохих технологиор боловсруулах, үлдэгдлийг шаардлага хангасан байгууламжид зайлуулах явдал юм.
Гол санаа: Хогийг нүднээс далд болгох нь байгаль орчны асуудлыг арилгасантай адил биш.
5. Ташаа ойлголт: “Дахин боловсруулах нь үргэлж илүү их эрчим хүч зарцуулдаг”
Бодит байдал: Дахин боловсруулахад эрчим хүч зарцуулдаг нь үнэн. Гэхдээ олон материалын хувьд дахин боловсруулалт нь анхдагч түүхий эдээс шинэ бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхтэй харьцуулахад эрчим хүч хэмнэх боломжтой.
Хамгийн тодорхой жишээ бол хөнгөн цагаан юм. АНУ-ын Байгаль орчныг хамгаалах агентлаг (EPA)-ийн материалд дурдсанаар хөнгөн цагааныг дахин боловсруулахад анхдагч түүхий эдээс үйлдвэрлэхтэй харьцуулахад ойролцоогоор 95% хүртэл бага эрчим хүч шаардагдаж болно. Энэ нь хөнгөн цагааны үйлдвэрлэлийн тодорхой үе шатуудын харьцуулалт бөгөөд бүх материалд ижил хувь хамаарахгүй.
Дахин боловсруулахын бодит үр өгөөжийг үнэлэхдээ цуглуулалт, тээвэрлэлт, ангилалт, цэвэрлэгээ, боловсруулалт зэрэг бүх үе шатны эрчим хүч болон байгаль орчны нөлөөллийг харгалзах хэрэгтэй.
Зарим бохирдол ихтэй, холимог материалаас бага хэмжээний ашигтай түүхий эд гарган авах нь эдийн засгийн хувьд үр ашиггүй байж болно. Тиймээс материалын төрөл, технологи, тээврийн зай болон боловсруулалтын үр ашиг чухал.
Жишээ нь: Хөнгөн цагаан ундааны лаазыг тусад нь цуглуулж, дахин боловсруулахад анхдагч хөнгөн цагааны хүдэр олборлож, боловсруулах хэрэгцээг бууруулах боломжтой.
Гол санаа: Дахин боловсруулах нь бүх тохиолдолд ижил хэмжээний ашиг өгөхгүй ч зөв материал, зөв технологийн нөхцөлд эрчим хүч болон байгалийн нөөцийг хэмнэх чухал арга юм.
6. Ташаа ойлголт: “Хог хаягдал зөвхөн үйлдвэрүүдээс үүсдэг”
Бодит байдал: Хог хаягдал нь айл өрх, оффис, сургууль, эмнэлэг, худалдаа үйлчилгээ, барилга, үйлдвэр болон хөдөө аж ахуйн үйл ажиллагаанаас үүсдэг.
Өдөр тутмын амьдралд бид хүнсний үлдэгдэл, хуванцар сав, картон хайрцаг, цаас, хуучин хувцас, эвдэрсэн цахилгаан хэрэгсэл зэрэг олон төрлийн хог хаягдал гаргадаг.
Эдгээр хаягдлын хэмжээ нь хэрэглээний хэв маяг, орлогын түвшин, хүн амын нягтаршил, бүтээгдэхүүний сав баглаа боодол болон тухайн газрын хог хаягдлын менежментийн тогтолцооноос хамаарна.
Дэлхийн банкны What a Waste 3.0 тайланд 217 улс, эдийн засаг болон 262 хотын мэдээллийг нэгтгэн дэлхийн хатуу хог хаягдлын үүсэлт, менежментийн байдлыг авч үзсэн байдаг. Энэ нь хог хаягдлын асуудал ганц салбарын хүрээнд бус, өргөн хүрээний нийгэм, эдийн засгийн үйл ажиллагаатай холбоотойг харуулдаг.
Жишээ нь: Оффис өдөр бүр цаас, хүнсний сав баглаа боодол, хуванцар сав, хоолны үлдэгдэл гаргадаг. Эдгээрийг тусад нь бүртгэж, ангилснаар аль төрлийн хогийг бууруулах, ямар сав байрлуулах, юуг дахин боловсруулах боломжтойг тодорхойлж болно.
Гол санаа: Хог хаягдлыг бууруулахад үйлдвэр, төр, байгууллагаас гадна айл өрх, хэрэглэгч бүрийн оролцоо шаардлагатай.
7. Ташаа ойлголт: “Хог хаягдлын асуудал зөвхөн хөгжингүй орнуудад байдаг”
Бодит байдал: Хог хаягдлын асуудал нь дэлхийн бүх улс оронд тулгардаг. Харин хог хаягдлын хэмжээ, найрлага, цуглуулах үйлчилгээ, боловсруулах хүчин чадал болон санхүүжилтийн боломж нь улс орон бүрд ялгаатай.
Өндөр орлоготой орнуудад хэрэглээний түвшин өндөр тул нэг хүнд ногдох хог хаягдлын хэмжээ их байх тохиолдол элбэг. Харин бага, дунд орлоготой зарим оронд хог цуглуулах үйлчилгээний хүртээмж, аюулгүй зайлуулах байгууламж, санхүүжилт, технологийн боломж хязгаарлагдмал байж болно. Гэхдээ энэ нь бүх улс оронд адилхан гэсэн үг биш.
Дэлхийн банкны What a Waste 3.0 тайланд дурдсанаар дэлхийн хатуу хог хаягдлын хэмжээ 2022 онд ойролцоогоор 2.56 тэрбум тонн байсан бөгөөд одоогийн чиг хандлага үргэлжилбэл 2050 онд 3.86 тэрбум тоннд хүрч болзошгүй гэж тооцжээ. Энэ нь тус байгууллагын өөр аргачлал, өгөгдөлд тулгуурласан тооцоо бөгөөд UNEP-ийн тооцоотой шууд адилтгаж болохгүй.
Монгол Улсын хувьд ч хог хаягдлыг ангилан ялгах, дахин боловсруулах дэд бүтцийг хөгжүүлэх, ил задгай хаягдлыг бууруулах, байгууллагуудын хог хаягдлын менежментийг сайжруулах нь чухал зорилтууд юм.
Жишээ нь: Улаанбаатар хотын оффис, худалдааны төв, сургууль зэрэг байгууллагууд хогийн савны байршил, багтаамж, ангиллын тэмдэглэгээг сайжруулж, хог хаягдлын хэмжээг тогтмол бүртгэвэл дахин боловсруулах боломжийг нэмэгдүүлж чадна.
Гол санаа: Хог хаягдлын асуудал бүх улсад хамаатай боловч шийдэл нь тухайн газрын нөхцөл, хэрэгцээ, дэд бүтцэд тохирсон байх ёстой.
Хог хаягдлын тухай зөв ойлголтыг хэрхэн бодит үйлдэл болгох вэ?
Хог хаягдлын менежментийг сайжруулахын тулд дараах зарчмуудыг хэрэгжүүлэх нь үр дүнтэй.
Нэгдүгээрт, хог үүсэхээс өмнө бууруулах. Шаардлагагүй бүтээгдэхүүн, сав баглаа боодол худалдан авахаас зайлсхийж, удаан хугацаанд ашиглах боломжтой бүтээгдэхүүн сонгох.
Хоёрдугаарт, дахин ашиглах. Боломжтой сав, хайрцаг, хэрэгслийг аюулгүй бөгөөд зориулалтын дагуу дахин хэрэглэх.
Гуравдугаарт, эх үүсвэр дээр нь ангилах. Хог үүссэн газарт нь материалын төрлөөр салгаж, дахин боловсруулах чанарыг хамгаалах.
Дөрөвдүгээрт, зөв боловсруулах. Органик хаягдлыг тохирох нөхцөлд бордоо болгох, дахин боловсруулах боломжтой материалыг зориулалтын цэгт хүргэх, аюултай хаягдлыг тусгай журмаар цуглуулах.
Тавдугаарт, үр дүнг хэмжих. Байгууллага, оффисын хувьд хог хаягдлын хэмжээг бүртгэж, дахин боловсруулалтад шилжүүлсэн хэмжээ болон үлдэгдлийн хэмжээг тогтмол хянах.
Эдгээр арга хэмжээ нь хог хаягдлын менежментийг зөвхөн цэвэрлэгээний асуудал бус, байгалийн нөөцийн үр ашиг, үйл ажиллагааны зардал болон байгаль орчны хариуцлагатай холбож өгдөг.
Дүгнэлт
Хог хаягдлын тухай ташаа ойлголтууд нь зөв ангилан ялгах, дахин боловсруулах, нөөцийг хэмнэх үйл ажиллагаанд саад болдог. Дахин боловсруулах нь бүх материалд ижил үр дүнтэй биш, хогийн саванд хийснээр асуудал бүрэн шийдэгдэхгүй, харин хогийг ил задгай хаях эсвэл шатаах нь байгаль орчны эрсдэлийг нэмэгдүүлж болзошгүй.
Хог хаягдлыг зөв удирдах нь иргэн, байгууллага, үйлдвэрлэгч, төрийн байгууллагын хамтын үүрэг юм. Шинжлэх ухааны үндэслэлтэй мэдээлэлд тулгуурлан хэрэглээгээ бууруулж, дахин ашиглаж, ангилан ялгаж, тохирох аргаар боловсруулах нь хог хаягдлын сөрөг нөлөөллийг багасгах бодит боломж юм.
Хог хаягдлын асуудлыг шийдэх эхний алхам бол түүний талаар зөв ойлголттой болох. Харин дараагийн алхам нь өдөр тутмын дадлаа өөрчлөх юм.
Ашигласан эх сурвалж
- UNEP — Global Waste Management Outlook 2024.
- World Bank — What a Waste 3.0.
- OECD — Circular economy — waste and materials.
- U.S. Environmental Protection Agency — Recycling basics and guidance.
🌿Хогийн сав, цэвэрлэгээний хэрэгслийн худалдаа🌿
🌐www.GoGreen.mn
🌐www.importmongolia.mn
☎️8860-8386